Ψάρι , από το αρχαίο Οψάριον που σημαίνει σκληρός τόπος. Το χωριό αρχικά βρισκόταν βόρεια του σημερινού οικισμού , στην τοποθεσία Ζορμπά - Καρυές. Τα ερείπια 120 περίπου κτισμάτων πέτρινων, δείχνουν ότι το Ψάρι, πολύ πρίν τις γνωστές απογραφές του 1689, ήταν κοινωνία οργανωμένη και ακμάζουσα .

Στη θέση Κυβούρια (μνήματα), έχουν βρεθεί διάσπαρτα οστά. Η παράδοση αναφέρει πως σε αυτό το σημείο έγινε μάχη, πότε όμως και από ποιους, δεν γνωρίζουμε. Βόρεια της τοποθεσίας Αρμόλα, κυκλώπειες πέτρες υποδηλώνουν κάποιο κυκλώπειο τείχος που δεν έχει ακόμα εντοπισθεί .

Όταν ανοιγόταν ο δρόμος από Ψάρι προς Παλούμπα, στο αλώνι του Κουσιουρή, βγήκαν στην επιφάνεια από τα σκαπτικά μηχανήματα πολλά οστά. Στον περίβολο της εκκλησίας βρέθηκαν δύο  τάφοι, σχεδόν ανέπαφοι .

Στη θέση που βρίσκεται το σχολείο υπήρχε νεκροταφείο και η εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους. Κανείς όμως από τους παλιούς Ψαραίους δεν την θυμόταν .

Οι απογραφές δεν βοηθούν και πολύ στις αναζητήσεις μας. Στο Ψάρι υπήρχε ο αγάς που μάζευε την δεκάτη της περιοχής, την αποθήκευε δε στο σπίτι του Δημήτρη Κ Αναστασόπουλου. Εκεί υπήρχαν και οι φυλακές η' μπουντρούμια που σώζονταν μέχρι το 1960, χρονιά που γκρεμίστηκε το σπίτι .

Το 1826, ο Ιμπραήμ λεηλατούσε την Πελοπόννησο. Όσοι προσκυνούσαν, γλίτωναν το Τούρκικο γιαταγάνι, οι υπόλοιποι σφάζονταν . Τότε ο μεγάλος Κολοκοτρώνης, ο πρώτος που κατάλαβε τους κινδύνους από το προσκύνημα, είπε τη συγκλονιστικότερη φράση του αγώνα: Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους. Επαναστατική τρομοκρατία την ονόμασαν τούτη τη διαταγή οι ιστορικοί .

Ο Ιμπραήμ, περνώντας από την Ηραία, έκαψε το Ψάρι εκ θεμελίων, όπως δε λέει η παράδοση, ήταν τέτοια η λύσσα του, που το χωριό καιγόταν επί τρεις μέρες και νύκτες. Μετά κατευθύνθηκε προς το σωρό της γριάς στου Σέρβου, όπου δόθηκε μάχη με Ελληνικές δυνάμεις, υπό την αρχηγία του Δάρα. Οι Ψαραίοι, όσοι κατόρθωσαν να γυρίσουν πάλι πίσω, αναγκάστηκαν να κτίσουν το χωριό τους στη σημερινή θέση .

Το παλιό Ψάρι, ήταν κτισμένο σε τόπο καταπληκτικό, πάνω σε λόφο, ηλιόλουστο, με θέα από το άνοιγμα του φαραγγιού της Γκούρας, αγναντεύοντας τα υψώματα της ορεινής Ολυμπίας και τον Ερύμανθο. Οι βασικές πηγές του χωριού τότε ήσαν, του Κουριαλού και του Κριεφτώχου .

Διοικητικά το Ψάρι, ως το 1925 ανήκε στον Δήμο Ηραίας. Τότε έγινε κοινότητα και λειτούργησε αυτόνομα ως το 1998.  Με τον νόμο περί συνένωσης κοινοτήτων, τον  "Καποδίστρια", το Ψάρι διοικητικά υπάγεται και πάλι στον Δήμο Ηραίας.

Ονομαστοί Ψαραίοι αγωνιστές κατά της Τουρκοκρατίας ήσαν, ο Γιάγκος ο Ψαριώτης ( Γιάννης Αναστασόπουλος ) και ο περίφημος Καψοκαλύβας η' Σταματόπουλος που απόγονοι του σήμερα είναι οι Σωτηρόπουλοι από τη Ζάτουνα και η οικογένεια του Παρασκευά Μ Σταματόπουλου. Απόγονοι του Μήτρου Αναστασόπουλου, χιλίαρχου του αγώνα, είναι οι οικογένειες των Αναστασόπουλων, Κουσιουρή και Παρασκευόπουλων. Στο σώμα του Δημήτρη Πλαπούτα ήταν ακόμη ο Παρασκευάς Κολιόπουλος ( Σταματόπουλος ), Ασημάκης Πέτρος ( Πανουσόπουλος ), Μίχος Μπισκάμης ( Σταυρόπουλος ), Λαμπρόπουλος Χαράλαμπος ( Κωνσταντόπουλος ), Διαμαντής ... ... ... ... .

Μερικά από τα τοπωνύμια του χωριού μας είναι τα κάτωθι: Όπιζες, Βορός, Λακαμάδα, Μαντόνα, Μαρτιάκο, Κυβούρια, Λακασίμι, Στούρκα, Σπέλα, Πουρνάρι, Δέντρο, Βάρζες, Ζορμπά, Καρυές, Μπαλτζίκου, Λακασπιθάρι, Λιθαράκια, Σιεντελή. Κατά τον Πανεπιστημιακό καθηγητή κ. Πυριοβολή, όλες οι λέξεις έχουν ρίζες αρχαιοελληνικές .

Τούτος ο τόπος πλήρωσε όσο κανείς άλλος στην Ηραία το μένος των ορδών του Ιμπραήμ. Ένα ολοκαύτωμα τοπικού χαρακτήρα που οι ιστορικοί δεν έχουν καταγράψει, δεν του έχουν δώσει τη σημασία που πρέπει. Προφανώς για τα δεδομένα της εποχής, ήταν ασήμαντο γεγονός το κάψιμο ενός χωριού. Εμείς όμως που δεν είμαστε ιστορικοί αλλά έλκουμε την καταγωγή μας από τούτο τον τόπο, οφείλουμε να μεταδώσουμε τις αφηγήσεις των προγόνων μας, όπως τις ακούσαμε .

Οι ιστορικοί της εποχής, δεν κατέγραψαν την πραγματική ιστορία όπως την έζησαν αλλά όπως το επέβαλε η παράταξη που ανήκαν, ή υπό την σκιά κάποιου ηγέτη, ή κάποιας φατρίας. Ο Φραντζής, ο Φωτάκος, ο Οικονόμου, ήσαν οπαδοί του Κολοκοτρώνη, ο Τρικούπης αγγλόφιλος, ο Φιλήμων με τον Υψηλάντη. Ο Δεληγιάννης και ο Παπατσώνης εκφράζουν τις απόψεις των κοτζαμπάσηδων και μάχονται για οικογενειακές περγαμηνές. Ο Μακρυγιάννης, αγνοημένος από όλους τους ιστοριογράφους του Αγώνα, αλλά και από τους ιστορικούς που ασχολήθηκαν με την μεταπελευθερωτική εποχή, κριτικάρει τους πάντες. Στρατιωτικός ο ίδιος, υπερασπίζεται τους ανθρώπους των αρμάτων, καταγγέλλει όμως την φαυλότητα των περισσοτέρων καπεταναίων.

Η παράδοση είναι η μη καταγεγραμμένη ιστορία, βρίσκεται στις μνήμες εκείνων που τη βίωσαν αλλά και εκείνων που την άκουσαν και την ιστορήθηκαν. Η παράδοση δεν έχει πολιτικές σκοπιμότητες, πηγάζει κατ' ευθείαν από το λαό και αυτή είναι η δύναμη της. Για το Ψάρι, αυτά αναφέρει η παράδοση , έτσι την άκουσα και την κατέγραψα.

Απογραφές

Η απογραφή του 1461 είναι από τα Οθωμανικά κατάστιχα που δημοσίευσε ο Πανεπιστημιακός καθηγητής κ. Levent Kayapinar, στο Α’ Αρκαδικό Διαδικτυακό Συνέδριο
Η απογραφή του 1689 έγινε από τον CORNER.
Η απογραφή του 1700 έγινε από τον GRIMANI.
Τα δύο έγγραφα των Δραγόνων του 1698 & 1699, είναι το μεν πρώτο Ενετικό, το δε δεύτερο Ελληνικό και περιέχουν τις υποχρεώσεις του χωριού για τη συντήρηση αυτών στο Territorio της Καρύταινας .
Ο Pougueville πρόξενος της Γαλλίας στην Πάτρα, εδημοσίευσε τον κατάλογο του 1815, προφανώς της Τουρκικής Αρχής.
Τα φορολογικά του 1820 είναι απολογισμός κοινοτικής διαχείρισης του καζά της Καρύταινας.
Η απογραφή του 1829, εδημοσιεύθηκε το 1834 στο έργο Expebition.
1849 - 1879 . Κατάλογοι του χωριού και στατιστικά που προέρχονται από τις επίσημες απογραφές της εποχής.
 
Το χωριό σήμερα

Το Ψάρι ακολουθώντας την ίδια πορεία με αυτή των υπολοίπων χωριών της περιοχής, αλλά και της υπόλοιπης Ελλάδας, έγινε τόπος παραθεριστικός, τόπος ξεκούρασης.

Ελάχιστοι πιά οι μόνιμοι κάτοικοι, που ασχολούνται κύρια με την κτηνοτροφία. Το χωριό αποκτά ζωή συνήθως τα σαββατοκύριακα και τους καλοκαιρινούς μήνες. Τα σπίτια στο σύνολο τους είναι ανακαινισμένα.

Ο επισκέπτης στο χωριό, έχει πολλές επιλογές για να βρεθεί σε πανέμορφα σημεία που άλλοτε ήσαν πολύβουα. Εύκολα μπορεί να δεί τις παλιές πηγές του χωριού, την Μπουσμπούνα, του Κουριαλού, του Αποστόλη, του Κρεμάδε, του Κρυφτώχου. Να περπατήσει στο φαράγγι της Γκούρας και στα παλιά μονοπάτια που οδηγούν ακόμα και σήμερα στα γύρω χωριά και στα αστικά κέντρα της εποχής. Να επισκεφτεί τη θέση Βυζίτσι, απ’ όπου υδρεύεται το χωριό μας. 

Η “τρύπα της Παγώνας” έγινε προσιτή για τον επισκέπτη, έπειτα από την εξερεύνηση της που πραγματοποιήθηκε από ομάδα του ΣΠ.ΕΛΕ.Ο πρίν λίγα χρόνια. Η ιστορία της όμως ζεί ακόμα και ακούγεται από πολλούς Ψαραίους.

Στο Ψάρι, πολλά έργα της Αδελφότητας κοσμούν τον χώρο. Το Κυλικείο δίπλα στην εκκλησία, το γήπεδο basket, το παλιό πηγάδι. Στο τελικό στάδιο κατασκευής του βρίσκεται επίσης ο Ξενώνας, πολύ σημαντικό έργο για το Ψάρι και την ευρύτερη περιοχή της Ηραίας.

Η Αδελφότητα Ψαραίων διοργανώνει κάθε χρόνο με μεγάλη επιτυχία το πανηγύρι στη γιορτή του Αγιάννη, στις 29 Αυγούστου, με παραδοσιακά φαγητά και δημοτική μουσική. Επίσης διοργανώνει τη γιορτή των γερόντων ή των απανταχού Ψαραίων καθώς και τη γιορτή της νεολαίας.

Αναστασόπουλος Κ Βασίλης