Από την αρχαία Ηραία στην Ολυμπία 
| Από την αρχαία Ηραία στην Ολυμπία |
| 12.12.06 | |
|
Από την αρχαία Ηραία στην Ολυμπία (Τσιοπελίτικη Στράτα)
Με κύριους οδηγούς τους περιηγητές Δίωνα Χρυσόστομο και Παυσανία, το Γερμανό αρχαιολόγο Ross (Λουδοβίκο), νεότερους Έλληνες και ξένους ιστορικούς, αλλά και την τοπική παράδοση, θα επιχειρήσουμε να διανύσουμε νοερά την απόσταση από την αρχαία Ηραία μέχρι την Ολυμπία, προσπαθώντας να ιχνηλατήσουμε και να περιγράψουμε τη διαδρομή που ακολούθησαν οι σπουδαίοι εκείνοι περιηγητές, ερευνητές, διαδρομή που αναμφίβολα χρησιμοποιούσαν και ακολουθούσαν οι αθλητές και θεατές Αρκάδες και Λάκωνες, που συνέρρεαν στον ιερό χώρο της Ολυμπίας. Ο δρόμος αυτός εξυπηρετούσε και τη διάβαση των διαφόρων στρατευμάτων, κυρίως όμως τους εμπόρους και πραματευτάδες εκείνης της εποχής, που με τα μεταφορικά μέσα, που διέθεταν (κάρα, άμαξες, ζώα), διέσχιζαν ποταμούς και φαράγγια για να διαμετακομίσουν τα εμπορεύματα τους και τις πραμάτειες τους και να προμηθευτούν άλλα υλικά μέσα και είδη από τα διάφορα εμπορικά κέντρα και τις κοινές αγορές. Οι γεροντότεροι στα χωριά Πυρί, Αγιάννη, Τριποταμιά και Άσπρα-Σπίτια θυμούνται ακόμα τους τελευταίους αγωγιάτες και εμπόρους που περνούσαν το Ροφιά (Λάδωνα) κοντά στον οικισμό "Χάνια"1, όπου διανυκτέρευαν και με το ξημέρωμα 1. Μικρός οικισμός της κοινότητας Τριποταμιάς (Μπέλεσι). Μετά τους σεισμούς του 1964 οι κάτοικοι μετακινήθηκαν και εγκαταστάθηκαν στην Τριποταμιά. τραβούσαν μέσω της "Τσιοπελίτικης στράτας" για τον προορισμό τους. Έτσι λεγόταν ο δρόμος που περνούσε από τα "Χάνια" και έτσι τον γνωρίζουν και τον ονομάζουν και σήμερα οι γύρω κάτοικοι, χωρίς να μπορούν να προσδιορίσουν την ακριβή σημασία του όρου. Εδώ η γλώσσα και η δυναμική της παράδοσης έχουν κάνει το θαύμα τους, γιατί οι λέξεις "Τσιοπέλος" και "Τσιοπελίτικος" έρχονται από πολύ μακριά και σημαίνουν το γηγενή κάτοικο, το ντόπιο, τον καταγόμενο από τους Έλληνες. Ο Γεώργιος Ι. Καρβελάς γράφει σχετικά: «Έν Αρκαδία, τω έσωτερικω της Αχαΐας και εν Μεσσηνία οι Βλάχοι (επήλυδες, ξένοι) τους Ελληνικής καταγωγής ανθρώπους όνομάζουσι Τσιοπέλους...»2. Για να ονομαστεί κατά συνέπεια η στράτα (δρόμος) αυτή Τσιοπελί-τικη και να καθιερωθεί πάει να πει ότι από εκεί περνούσαν αρχικά οι Τσιοπέλοι, δηλαδή οι ντόπιοι, οι γνήσιοι Έλληνες, οι οποίοι ασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο, ενώ οι ξένοι, οι μη Τσιοπέλοι, ασχολούνταν αρχικά τουλάχιστον μόνο με την καλλιέργεια της γης και την κτηνοτροφία. Περί τα τέλη του 1ου μ.Χ. αιώνα ο Δίων ο Χρυσόστομος ξεκινώντας από την Ηραία θα φτάσει στην Ολυμπία ακολουθώντας το δρόμο που υπάρχει πλησίον και δεξιά του Αλφειού. Πιο σαφή όμως εικόνα της παραπάνω διαδρομής θα μας δώσει έναν περίπου αιώνα αργότερα ο περιηγητής και ιστορικός Παυσανίας. Έχει υπολογιστεί πως ο Παυσανίας έκανε τριάντα έξι διαδρομές προς όλες τις κατευθύνσεις για να γνωρίσει την Αρκαδία με τα ιερά τεμένη, τα μνημεία, τις τοπικές λατρείες και παραδόσεις της. Για το σκοπό αυτό διάλεξε εννιά βασικές πόλεις, ανάμεσα τους και την Ηραία, οι οποίες αποτέλε- 2. Γεώργ. Ιωαν. Καρβελά, Αι εν Πελοποννήσω σλαυϊκαί εποικήσεις, Αθήναι 1995, σελ. 110. σαν αφετηρίες για τις εξορμήσεις του σε ορισμένες περιπτώσεις ακτινωτά. Κατεβαίνοντας ο Μικρασιάτης λόγιος και περιηγητής από την Ψωφίδα (Τριπόταμα) και διερχόμενος από την πόλη Θέλπουσα θα καταλήξει στην Ηραία, που ήταν κτισμένη στη δεξιά όχθη του Άνω Αλφειού (Καρυτινού) και το μεγαλύτερο μέρος της βρισκόταν σε ήρεμη πλαγιά και εκτεινόταν μέχρι τον Αλφειό: «Κείται δε ή πόλις εν δεξιά του Αλφειού, τά μεν πολλά εν ήρεμα προσάντει, τά δέ και έπ' αυτόν καθήκει τόν Άλφειόν...»3. Η Ηραία βρισκόταν στο δρόμο, που συνέδεε την Ολυμπία με την κεντρική και νότια Αρκαδία. Η γεωφυσική σύσταση της περιοχής με κυρίαρχους παράγοντες τον Αλφειό και τους τρείς κυριότερους παραποτάμους του, Λούσιο, Λάδωνα και Ερύμανθο, επέβαλε ως μόνο πέρασμα για την Ολυμπία την πλησίον και δεξιά του Αλφειού διαδρομή Ηραία-Λάδωνα-Ερύμανθο-Ολυμπία. Έτσι όλη σχεδόν η τότε κεντρική και νότια Αρκαδία, που εκτεινόταν από τη Φιγαλεία, τη Λυκό-σουρα και τη Μεγαλόπολη μέχρι την Τεγέα, τη Γόρτυνα και το Μεθύδριο, επικοινωνούσε με την Ολυμπία μέσω της κεντρικής οδικής αρτηρίας που διερχόταν από την Ηραία. Υπήρχε μάλιστα πλησίον της Ηραίας επί του Αλφειού ξύλινη γέφυρα, εκεί περίπου όπου υπάρχει σήμερα η γέφυρα του Σέκουλα. Από τη γέφυρα αυτή, αφού πρώτα την επισκεύασε, πέρασε τα στρατεύματα του ο νεαρός βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος ο Ε’ το χειμώνα του 219-18 π.Χ. και κατευθύνθηκε προς την Τριφυλία την οποία και κατέλαβε: «...Ό δέ Φίλιππος εκ της Όλυμπίας άναζεύξας την έφ' Ήραίας και την μεν λίαν ελαφυροπώλει, τη δε γέφυραν έπεσκεύαζε την κατά τον Άλφειόν, βουλόμενος ταύτη ποιή-σασθαι την εις Τριφυλίαν είσβολήν...»4. 4. Πολυβίου, Ιστορ. Δ, 77. Η Ηραία αποτέλεσε τον τέταρτο κατά σειρά σταθμό στην εξόρμηση του Παυσανία να γνωρίσει τη χώρα των Αρκάδων. Με αφετηρία τον κάθε σταθμό προχωρούσε, καθώς προαναφέραμε, ακτινωτά, ανάλογα με το ενδιαφέρον που του προκαλούσε η κάθε περιοχή και αποφάσιζε να τη γνωρίσει. Βρισκόμενος λοιπόν στην Ηραία, έκανε κατ' αρχήν μια επίσκεψη νότια στη γειτονική Αλιφείρα, που απείχε σαράντα περίπου στάδια (7680 μ.): «...ές τούτο οΰν τό πόλισμα ερχόμενος εξ Ήραίας τόνδε 'Αλφειόν, διαβήση καί σταδίων που δέκα διελθών πεδίου επί όρος άφιξη καί αΰθις στάδια σον τριάκοντα ες τό πόλισμα άναβήση διά του όρους...»5. Στη συνέχεια και με αφετηρία την Ηραία ακολούθησε το δρόμο που οδηγούσε προς τα δυτικά —πλησίον του Αλφειού— και κατευθυνόταν προς τον τάφο του Κόροιβου6, Ερύμανθο και συνέχεια στην Ολυμπία. Πρόκειται για μία από τις πιο κεντρικές οδικές αρτηρίες εκείνης της εποχής, αφού ήταν η μόνη οδός που ένωνε τις πολυάνθρωπες και ακμάζουσες τότε πόλεις και κώμες της κεντρικής και νότιας Αρκαδίας καθώς και τους πέραν της Αρκαδίας νοτιοανατολικά κατοικούντες Λάκωνες. Κατηφορίζοντας από την Ηραία το δρόμο προς την Ηλεία ο ακάματος περιηγητής και διερχόμενος μέσα από την εξαίσια σε ομορφιά παραποτάμια πεδινή περιοχή θα διανύσει μέχρι το Λάδωνα δεκαπέντε περίπου στάδια (2880 μ.): «Ές δε την Ήλείαν κατιών εξ Ήραίας στάδια μεν που πέντε καί δέκα άποσχών διαβήση τόν Λάδωνα...»7. Σε μικρή από το πέρασμα του Λάδωνα' προς τα νότια απόσταση υπάρχει ένα 6. Κόροιβος: Ηλείος Ολυμπιονίκης δρομέας κατά την ανανέωση των Ολυμπιακών Αγώνων από τον Ίφιτο. Το όνομα του δόθηκε στην 1η Ολυμπιάδα 776 π.Χ. σημείο, εκεί όπου ο Λάδωνας ενώνεται με τον Αλφειό, που ονομάζεται κατά τον Παυσανία “Κορακονήσι”. Κάποιοι πίστευαν πως κοντά στο Λάδωνα ήταν κάποτε κατοικημένα νησιά. Κάτι τέτοιο όμως το αποκρούει ο Παυσανίας, γιατί το μέγεθος του Λάδωνα δεν είναι αρκετό για να σχηματίσει νησιά, όπως γίνεται με τον Ίστρο και τον Ηριδανό: «...Καθ' ότι δέ αυτός δ Λάδων έκδίδωσι ες τόν 'Αλφειόν, Κοράκων δνόμασται νασος. Οι δε ήγηνται τήν Ένίσπην καί Στρατίην τε καί Ρίπην τάς υπό Όμηρου κατειλεγμένας γενέσθαι νήσους ποτε εν τω Λάδωνι υπό ανθρώπων οίκουμέ-νας α οι πεπιστευκότες μάταια ίστωσαν: ου γαρ αν ποτέ ουδέ νηί παρισουμένας πορθμίδι παράσχοιτο ό Λάδων νήσους. Κάλλους μεν γάρ ένεκα ουδενός ποταμών δεύτερος οΰτε τών βαρβαρικών εστίν οΰτε "Ελληνος, μεγέθους δέ ου τοσούτος ως εν αύτω καί νήσους άναφαίνεσθαι καθάπερ εν 'Ίστρω τε καί Ήριδανώ...»8. Το πέρασμα του Λάδωνα για τους ακολουθούντες το δρόμο από Αρχαία Ηραία προς Ολυμπία, χωρίς αμφιβολία, ήταν μια δοκιμασία και ένα επικίνδυνο εγχείρημα για πεζούς, ζώα και κάρα και μάλιστα κατά τους χειμερινούς μήνες που το ποτάμι ήταν στις δόξες του. Στις περιπτώσεις αυτές χρησιμοποιούσαν ένα είδος σχεδίας (βάρκας). Τούτο αποδεικνύεται έμμεσα μεν από την τοπική παράδοση και το τοπωνύμιο "Βάρκα”, που υπάρχει και διασώζεται μέχρι σήμερα από τους κατοίκους της γύρω περιοχής, άμεσα δε α) από χάρτη του Γαλλικού επιτελείου (1831-1838) στον οποίο σημειώνεται η λέξη Bac (πορθμείο) στο σημείο της τοποθεσίας "Χάνια" και β) από το Hand Book of Greece (1920) (Σημειωματάριο-ταξιδιωτικός οδηγός της Ελλάδος), όπου και αναφέρεται ότι τον πλατύ Λάδωνα τον διάβαιναν στο σημείο αυτό με φέρι-μπότ. 8. Παυσανία, VIII, 25, 12. Από το πέρασμα του Λάδωνα για να φτάσει κανείς μέχρι τον Ερύμανθο θα διανύσει μια απόσταση είκοσι περίπου σταδίων (3890 μ.). Ο δρόμος αυτός υπάρχει και σήμερα, είναι πιο πλατύς και χρησιμοποιείται από τους κατοίκους της περιοχής σαν αγροτικός δρόμος. Οι γεροντότεροι θυμούνται ότι ο δρόμος αυτός, καθώς τους έλεγαν και οι πατεράδες και οι παππούδες τους, βρισκόταν πάντοτε χαραγμένος στο ίδιο ακριβώς σημείο που είναι και σήμερα και είναι γνωστός στους κατοίκους της περιοχής με το όνομα "Τσιοπελίτικη στράτα" ή "Τσιοπελίτικος δρόμος". Διόλου λοιπόν απίθανο να είναι ο ίδιος ή περίπου ο ίδιος με το δρόμο που γνώρισαν και περπάτησαν οι περιηγητές Δίων και Παυσανίας. Άλλωστε η διαμόρφωση του εδάφους στην περιοχή αυτή είναι τέτοια που συνιστά και επιβάλλει η χάραξη αυτή του δρόμου να έρχεται χρονικά από μακριά και να είναι η ίδια με αυτή της εποχής του Δίωνα και του Παυσανία και ακόμα παλαιότερα. Ο δρόμος συγκεκριμένα είναι χαραγμένος κατά μήκος της κορυφογραμμής ενός ελαφρά υπερυψωμένου επίπεδου χώρου, που αβίαστα και χωρίς φυσικά εμπόδια οδηγεί στον Ερύμανθο κοντά στην τοποθεσία "Ρένια": «Άπό τού-του δέ (του Λάδωνα) ες Έρύμανθον όσον εϊκοσιν άφιξη στα-δίοις»9. Κοντά στην όχθη του Λάδωνα και ανεβαίνοντας στον ελαφρά υπερυψωμένο επίπεδο χώρο συναντάμε τον ήδη εγκαταλειμμένο και ερειπωμένο από τους σεισμούς τον 1964 συνοικισμό "Χάνια" και δίπλα ακριβώς το πρόσφατα ανακαινισμένο και καλά διατηρημένο εκκλησάκι του Αϊ-Δημή-τρη.Τα "Χάνια" και από την ονομασία τους δηλώνουν ότι αποτελούσαν ένα τρόπο τίνα πανδοχείο, ένα σταθμό για ανάπαυση και διανυκτέρευση των οδοιπόρων και των υποζυγίων (ζώων). Ανάμεσα στην διαδρομή Χάνια - Ερύμανθο, σύμφωνα με τις μαρτυρίες του Παυσανία, του Γερμανού αρχαιολόγου Ερνέστου Κουρτίου και σύγχρονων Ελλήνων ερευνητών, υπάρχει ο τάφος του Κόροιβου, του πρώτου δρομέα Ολυμπιονίκη. Να τι αναφέρουν σχετικά: α) Παυσανίας: «Τη δέ Ηραία όροι προς τήν Ήλείαν λόγω μέν των Άρκάδων εστίν Ερύμανθος, Ηλείοι δέ τον Κόροιβου τάφον φασίν την χώραν σφίσιν όρίζειν... Και έστιν επίγραμμα επί τω μνήματι ως Όλυμπίασιν δ Κόροιβος ένίκησεν και ανθρώπων πρώτος και ότι της Ηλείας επί τω πέρατι δ τάφος αύτω πεποίηται»10. Οι Ηλείοι εκείνη την εποχή είχαν υπερισχύσει των Αρκάδων και προεξέτειναν τα σύνορα τους μέχρι του σημείου αυτού (μετά τον Ερύμανθο και προ του Λάδωνα), όπου και ενταφίασαν (στα σύνορά τους) τιμής ένεκεν τον πρώτο Ολυμπιονίκη, τον Κόροιβο. β) Ερνέστος Κούρτιος: «Der Saurosberg (Die Hohne non Aspra Spitia) bildet das nafurtische Thor der Kustenfandschatt, und wenn auch die Eller ihre Ansprüche über den Eremanthos hinuber bis an das Koroibos mul ausdehnten, scheint es ihnen doch nie gelungen zu sein, dieselben dauernd zu verwirklichen»11· (Το βουνό Σαύρος -το ύψωμα στα Άσπρα-Σπίτια- σχηματίζει τη φυσική πύλη του παραποτάμιου τοπίου. Και αν και οι Ηλείοι επέκτειναν τις διεκδικήσεις τους πέρα από τον Ερύμανθο έως το μνημείο του Κόροιβου, φαίνεται ωστόσο πως δεν κατάφεραν να πραγματοποιήσουν τις επιδιώξεις τους σε μόνιμη βάση). γ) Γεώργιος Παπανδρέου: «Εν παλαιότεροις όμως χρό-νοις οι Ηλείοι εξετείνοντο και πέραν προς Α αυτού (του Ερυμάνθου) μέχρι των υψωμάτων αφ' ων τα υέτια ύδατα ρέουσι εις τον Ερύμανθον. Τούτο εδείκνυε και ο τάφος του Κόροιβου, του πρώτου Ολυμπιονίκη, κείμενος επί των υπεράνω του χωριού Μπέλεσι υψωμάτων, μεταξύ Ερυμάνθου και Λάδωνος, επί του νυν εκεί καταφανούς επιπέδου λόφου»12. δ) Θεόδωρος Ανδρουτσόπουλος: «ο τάφος (τύμβος) του πρώτου επίσημου Ολυμπιονίκου της αρχαιότητας "Κόροιβου του Ηλείου” πρέπει να βρίσκεται κοντά στην περιοχή "ΠΕΡΑ ΧΩΡΙΟ” της κοινότητας Τρποταμιάς Γορτυνίας του νομού Αρκαδίας στον ψηλότερο λοφίσκο της γύρω περιοχής»12. ε) Η άποψη του Ν. Παπαχατζή13, ότι ο τάφος του Κόροιβου «πιθανόν να βρίσκεται στη δεξιά όχθη του Ερυμάνθου» όχι μόνον έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις παραπάνω τεκμηριωμένες ιστορικές μαρτυρίες, αλλά και δεν στηρίζεται σε καμιά ιστορική βάση. Πιστεύουμε ότι κατά λάθος γράφτηκε «στη δεξιά όχθη του Ερυμάνθου» αντί του ορθού «στη δεξιά όχθη του Αλφειού». Ο Παυσανίας αφού ολοκλήρωσε τη μικρή αυτή διαδρομή μέχρι τον Ερύμανθο και αφού επισκέφτηκε και τον τάφο του Κόροιβου, επέστρεψε στην Ηραία και από εκεί συνέχισε την περιήγησή του προς τη Μεγαλόπολη. Την υπόλοιπη διαδρομή από τον Ερύμανθο στην Ολυμπία θα τη συνεχίσει ο Παυσανίας μετά την επίσκεψη του στην Ηλεία, την οποία άρχισε από τα νότια (ποταμό Νέδα). Ο έμπειρος περιηγητής συνήθιζε να κάνει την περιγραφή από το σημείο εκείνο που προηγουμένως την είχε διακόψει. Έτσι βρισκόμενος στην Ολυμπία θα διανύσει την απόσταση Ολυμπία-Ερύμανθο, αλλά θα την περιγράψει αρχίζοντας από τον Ερύμανθο προς την Ολυμπία και ουσιαστικά συνεχίζοντας την περιγραφή της διαδρομής που ξεκίνησε από την Ηραία. 12. Γεωργ. Παπανδρέου, Η Ηλεία δια μέσου των αιώνων 1924, σελ. 132. Θεόδ. Αθ. Ανδρουτσόπουλου, Ο τάφος του πρώτου ολυμπιονίκου "Κοροίβου του Ηλείου", Αμαλιάδα 1997, σ. Ιγ'κ.ε. 13. Παυσανίας, VIII, 26, 3-4. Ν. Παπαχατζής, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις, Αχαϊκά και Αρκαδικά, 282, υποσ. 3. Μας ενημερώνει λοιπόν ότι μετά την διάβαση του Ερυμάνθου, στη λεγόμενη "ράχη του Σαύρου” (πάνω από το σημερινό χωριό Άσπρα Σπίτια), υπήρχε τάφος του Σαύρου και ερειπωμένο Ιερό του Ηρακλή14. Συσχετίζοντας την τοπική αυτή παράδοση του ληστή Σαύρου με το όνομα του ποταμού Ερύμανθου "Ντοάνα" ή "Ντουάνα", που σημαίνει τελωνείο15, αντιλαμβανόμαστε τη σπουδαιότητα, αλλά και την επικινδυνότητα του χώρου για τους διερχόμενους από εκείνο το κομβικό σημείο-σύνορο των συνεχώς αντιμαχόμενων γειτονικών λαών-κρατών της Ηλείας και Αρκαδίας. Από τη "ράχη του Σαύρου" εποπτευόταν πλήρως ένα μεγάλο τμήμα του κεντρικού δρόμου, που οδηγούσε από την Αρκαδία στην Ολυμπία και το σημείο αυτό προσφερόταν για ληστείες εις βάρος των διερχομένων. Ο δρόμος αυτός μετά τη διάβαση του Ερύμανθου διακλαδιζόταν κατά πάσα πιθανότητα σε τρεις επί μέρους πορείες. Η μία πορεία είχε κατεύθυνση προς τη Σκιλλουντία δια μέσου του κάτω Αλφειού, η άλλη η μεσαία προς αρχαία Ολυμπία, δεξιά και παραπλήσια του Αλφειού, και η τρίτη οδηγούσε επίσης στην Πίσα και Ολυμπία αλλά μέσω του σημερινού χωριού Άσπρα-Σπί-τια και δεξιά της "ράχης του Σαύρου”. Ο δρόμος περνούσε ανάμεσα από τα σημερινά χωριά Υψηλό (Λαγάτουρα) και Βασιλάκι (Λυκούρεσι) και κατεβαίνοντας τη χαράδρα του Κάτω Λούβρου έσκαγε κοντά στις εκβολές του ποταμού Λευκυανία. 15. Τάκη Χ. Κανδηλώρου, Αρκαδική Επετηρίς, τεύχ. 1ο, 1903, σελ. 186 «Τελωνείον εν Γορτυνία... Ο Ερύμανθος ποταμός ορμητικώτατος και κινδυνωδέστατος κατά τον χειμώνα, λέγεται από αιώνων Ντοάνα (Τελωνείον) αποτελεί δε και ήδη το όριον των Ηλείων προς τους Αρκάδας. Η ύπαρξις εκεί Τελωνείου (επί Φραγκοκρατίας ίσως) αποδεικνύει ότι μέχρι πρό τίνων αιώνων εξηκολούθει ίσως να είναι πλωτή του Αλφειού η κοίτη ή ότι εισεπράττοντο εκεί φόροι...». Από εκεί δια μέσου περίπου των σημερινών χωριών Μουριάς και Λιναριάς κατέληγε στην Πίσα και την Ολυμπία. Περιγράφοντας την παραπάνω διαδρομή από τη "Ράχη του Σαύρου" μέχρι την Ολυμπία ο Παυσανίας γράφει: «Σαράντα στάδια (7680 μ.) από τη "Ράχη του Σαύρου" και στο βάθος δεξιά του ποταμού Λευκυανία, πάνω σε βουνό, βρισκόταν ερειπωμένος ναός του Ασκληπιού. Επίσης στη δυτική όχθη του Λευκυανία υπήρχε ναός του Λευκυανίτα Διονύσου»16. Προχωρώντας προς το σημερινό χωριό Μουριά υπήρχε (υπάρχει και σήμερα) ένας μεγάλος χείμαρρος που ονομαζόταν "Παρθενία" καθώς και ομώνυμος τάφος. Το όνομα ανήκε σε μια από τις φοράδες του Μάρμακα, του πρώτου μνηστήρα της Ιπποδάμειας. Βαδίζοντας συναντάμε το μικρό παραπόταμο του Αλφειού Αρπινάτη (Βυλιζέϊκο ποτάμι) και πλησίον αυτού την πανάρ-χαιη πόλη Άρπινα, ερειπωμένη επί Παυσανία με καλά διατηρημένους τους βωμούς. Τέλος δεκατέσσερα στάδια (2688 μ.) δυτικά και έξι μόλις στάδια (1152 μ.) από την Ολυμπία βρισκόταν η μεγαλοδύναμη πόλη Πίσα, η πρώτη έδρα της Πισάτιδας χώρας, η μυθική πατρίδα του Οινόμαου και της Ιπποδάμειας, η δεινότατη αντίζηλος της Ήλιδας. Τη διαδρομή αυτή ακολούθησε και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος ο Ε’ το χειμώνα του 218 π.Χ. εξορμήσας από την Ολυμπία με κατεύθυνση τη Φιγαλεία μέσω Ηραίας. Ο Γεώργιος Παπανδρέου αναφέρει σχετικά: «Έκ της Όλυ-μπίας κατόπιν ό Φίλιππος άναχωρήσας διά της προς Ήραί-αν όδοϋ (της κοιλάδας του Αλφειού) έφθασεν εις τήν Θέλ-πουσαν και εκείθεν είς τήν Άρκαδικήν Ήραίαν (περί τά νυν χωρία Άνεμοδούρι και Άγ. Ίωάννην τού Δήμου Ηραίας και παρά τήν δεξιάν δχθην τού εκ Μεγαλουπόλεως Αλφειού). Και τά μεν λάφυρα επώλει, τήν δε επί τού Αλφειού γέφυραν έπεσκεύαζε σκεπτόμενος δι' αυτής νά είσβάλη εις την Ήλειακήν Τριψυλίαν» 17. Η πληροφορία αυτή διασταυρώνεται και επιβεβαιώνεται από τον Αμερικανό ιστορικό-αρχαιολόγο Kendrich W. Pritchett,, ο οποίος γράφει: «...φαίνεται πιθανό ότι ο Φίλιππος, αντί να πάει στην Ηραία από την πλευρά της Θέλπουσας στο βορρά, ακολούθησε ευθεία πορεία κατά μήκος της δεξιάς όχθης του Αλφειού, διασχίζοντας τον Ερύμανθο και το Λάδωνα στην ένωση τους με τον Αλφειό. Την εποχή της διαδρομής (ταξιδιού) του Ross, το 1834 /Reisen und Rei-serouten durch Griechenland, Berlin 1841] σ' αυτό το βαθύ (σύντομο) δρόμο διεξαγόταν η κυκλοφορία. Αφού διέσχισε τον Αλφειό από την Αλιφείρα στη δεξιά όχθη (ο Ross) και έφτασε στα ασήμαντα ερείπια της Ηραίας, μερικά στάδια δυτικά του χωριού, έγραφε (σ. 107): «Ήμουν τώρα ξανά στο μεγάλο, συχνά πεπατημένο από τους ταξιδιώτες και γι'αυτό πολύ γνωστό δρόμο προς την Ολυμπία». Δίνει (υπολογίζει) την απόσταση από την Ηραία στο Λάδωνα ως 15 στάδια και το χρόνο από το Λάδωνα στον Ερύμανθο ως τρία τέταρτα (3/4) (20 στάδια) και εκείνη (την απόσταση) από τον Ερύμανθο στην Ολυμπία ως 4 ώρες. Στον Carte de la Grece (1852) (χάρτης της Ελλάδος) ο ίδιος ο δρόμος από την Ηραία στην Ολυμπία σημειώνεται με μια έντονη γραμμή. Το Hand Book of Greece (1920) περιγράφει αυτή τη διαδρομή (Ν° 85) για ταξίδι ανάμεσα στην Ολυμπία, την Καρύταινα και τη Μεγαλόπολη, δια-βαίνοντας τον Ερύμανθο από φυσικούς πόρους (αβαθή σημεία) και τον πλατύ Λάδωνα με πορθμείο. Σύμφωνα με όλες τις αναφορές, ο Λάδωνας κατέβαζε περισσότερο 17. Γεωργ. Παπανδρέου, Γυμνασιάρχη, Η Ηλεία δια μέσου των αιώ-νων, εν Αθήναις 1924. νερό από τον κύριο ποταμό Αλφειό (Καρυτινό) και ήταν βαθύς το χειμώνα και την άνοιξη. Σήμερα αυτή η διαδρο-μή δε σημειώνεται σε οδικούς χάρτες, αλλά ίνας λιθό-στρωτος δρόμος πηγαίνει από την Ολυμπία στα Λαγκά-δια, διασχίζοντας το Λάδωνα στο Τουμπίτσι. Κατά μία άποψη, η υποτιθέμενη παρακαμπτήρια στροφή προς τη Θέλπουσα ήταν ένα τρικ (τέχνασμα) του Φιλίππου για να κρύψει την πρόθεση του να επιτεθεί στην Aλιφείρα, αλλά, όταν ο Φίλιππος έκανε έφοδο στην πόλη, οι Αιτωλοί ήταν ήδη σε θέση μάχης. Επιπλέον ξεπούλησε στην Ηραία, η οποία πρέπει να ήταν ένα σημα-ντικό εμπορικό κέντρο για τους Αρκάδες, τα λάφυρά του, που αποτελούνταν πάνω από 5.000 άτομα, πολύ μεγάλο αριθμό βοδιών και μεγάλη κινητή περιουσία (4.75.7). Δύσκολα μπορεί κανείς να αποκρύψει τις προθέσεις του από τους εμπόρους που θα δίνανε προσφορές γι’ αυτό τον πλούσιο σωρό εμπορευμάτων... Η εξήγηση για τη διαδρομή του Φιλίππου δια μέσου της Θέλπουσας μπορεί να είναι ότι η νοτιότερη γέφυρα πάνω από το Λάδωνα εκείνη την εποχή βρισκόταν κοντά στη Θέλπουσα και ότι ο Φίλιππος ακολούθησε τον καλύτερο δρόμο για κάρα της εποχής εκείνης»18. Από το παραπάνω απόσπασμα έμμεσα μας παρέχονται και τα παρακάτω αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη και λειτουργία του δρόμου Ηραίας-Ολυμπίας δια μέσου της κοι-λάδας του Αλφειού: α) Η μαρτυρία του Γερμανού αρχαιολόγου Ross ότι ο δρόμος Ηραίας-Λάδωνα-Ερύμανθου-Ολυ-μπίας ήταν μεγάλος, συχνά περπατημένος από τους ταξιδιώτες και πολύ γνωστός, β) Στον Carte de la Grece(1852) [χάρ-της της Ελλάδος] ο ίδιος αυτός δρόμος από την Ηραία στην Ολυμπία σημειώνεται με μια έντονη γραμμή (εικ.21), γ) 18. W. Kndrick Pritchett, Studies in Ancient Greek topography part VI, 10 HERAIA, Univ. Calif. Press, Berkley - Los Angeles, London . Στο Hand Book of Greece (1920) (σημειωματάριο, ταξιδιωτικός οδηγός της Ελλάδος) περιγράφεται αυτή η διαδρομή για ταξίδι μεταξύ της Ολυμπίας, της Καρύταινας και της Μεγαλόπολης, διαβαίνοντας τον Ερύμανθο από φυσικούς πόρους και τον πλατύ Λάδωνα με φέρι-μποτ. Για να ενισχύσει την άποψή του αυτή επικαλείται την μαρτυρία του Ε.Ν. Gardiner, ο οποίος μεταξύ άλλων αναφέρει: «It is only fordable in date summer and so swift is the current that the passage by ferry sometimes takes a whole hour», (είναι μόνο διαβατό —το πέρασμα του Λάδωνα στο δέλτα— προς το τέλος του καλοκαιριού και τόσο γρήγορο είναι το ρεύμα ώστε το πέρασμα με φέρι-μποτ μερικές φορές παίρνει ολόκληρη ημέρα) . Επίσης ο Pritchett αναφέρει ότι το ρεύμα του ποταμού σήμερα έχει αλλάξει από την κατασκευή του φράγματος πάνω από τη "Δήμητρα". Από τα παραπάνω αδιάσειστα ιστορικά στοιχεία δε μένει πλέον καμιά αμφιβολία για την ύπαρξη, λειτουργία και σπουδαιότητα του δρόμου, που ένωνε την Ολυμπία με την κεντρική και νότια Αρκαδία μέσω της Ηραίας και κατά μήκος της δεξιάς όχθης του Αλφειού. Εκείνο που απομένει είναι η ιστορικής σημασίας οδική αυτή αρτηρία, που οδηγούσε στην Ολυμπία καθώς και τα άλλα "Ολυμπιακά μονοπάτια" να αξιοποιηθούν, όσο αυτό είναι εφικτό με τα σημερινά δεδομένα, προς όφελος της περιοχής πολιτιστικά και οικονομικά, με σημεία αναφοράς την Ολυμπία και τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Οι δρόμοι που οδηγούσαν στον ιερό χώρο της Ολυμπίας, τα λεγόμενα "Ολυμπιακά μονοπάτια", είναι βέβαιο ότι περνούσαν μέσα από τα πλέον ειδυλλιακά φυσικά τοπία και η συντήρηση, ανάπλαση και ανάδειξή τους θα τονώσει την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής και θα δημιουργήσει καινούργιες θέσεις εργασίας. Το όνειρο της συντήρησης, χάραξης και ανάπλασης των 19. Ε. Ν. Gardiner: Olympia, Oxford - 1925 Ολυμπιακών οδικών αρτηριών είναι δυνατόν να γίνει σήμερα πραγματικότητα με τις δυνατότητες που παρέχονται μέσα από τα Ευρωπαϊκά προγράμματα ανάπτυξης, όπως είναι το πρόγραμμα INTEREG II και άλλα συναφή. Είναι θέμα της δυναμικής που αναπτύσσουν οι ηγεσίες των τοπικών κοινωνιών και οι διάφοροι φορείς καθώς και ο βαθμός πολιτικής βούλησης που διαθέτει για αναπτυξιακά έργα η εκάστοτε κεντρική εξουσία. Σωκράτης Π. Μάσσιας "Μαντικές αντιλήψεις Αρκάδων κ Ηλείων τον 1ο μ.χ αιώνα" Εκδόσεις "Πατρίς" 2003 Μεταφορά από το www.arcadians.gr |